Ossewa is oorsprong van baie spreekwoorde Print E-mail
News - Toeka se dae
Monday, 27 January 2014 22:23
Untitled Document

Ons almal ken iemand wat voor op die wa is, wat maklik tou opgooi, uit die staanspoor uit noustrop trek of ‘n regte ou remskoen is. Dié spreekwoorde verwys ‘n ieder en elk na iets wat niemand ooit meer gebruik nie – die ossewa.

Ons het in taalkenner, dr Anton Prinsloo, se boek, ‘Spreekwoorde en waar hulle vandaan kom’, gaan rondsnuffel vir spreekwoorde wat spesifiek met die ossewa te doen het.


Paul Kruger se ossewa is deur Kitchener weggevoer en later deur generaal Hertzog na Suid-Afrika teruggestuur
Foto: Zuid-Afrikahuis

Voor op die wa
In toeka se dae moes kinders en ondergeskiktes hulle plek ken. Die sitplek wat op die trekpad vir die boer en sy vrou gereserveer is, was voor op die wa. Minderes moes agter op die wa saamry en dié wat hulle ongevraagd voor tuis gemaak het, was vrypostige mense wat hulle regte toe-eien wat hulle nie toekom nie.

Skouer aan die wiel sit
Dié spreekwoord beteken om alle kragte in te span en die beeld is waarskynlik versterk deur die Voortrekkers wat letterlik skouer aan die wiel moes sit om oor hoë berge en deur moeilike driwwe te kom.

’n Regte remskoen wees
’n Remskoen is ’n boogvormige voorwerp wat onder ’n wiel vasgemaak is om die wa langs ’n steil afdraande te laat rem. Oor die loop van jare is dit gebruik om na mense wat vooruitgang vertraag, te verwys.


Dié ossewa was op pad na Pretoria met die 1938 Voortrekker Eeufees
Foto: Gedenkboek. 1838 - 1938 Voortrekker Eeufees

Tou opgooi
Dié term, wat ‘moed verloor’ of ‘ophou met iets’ beteken, kom ook uit die trekkerslewe. As die touleier bang was dat die osse hom sou inhaal omdat hy moeg was, het hy die tou oor die osse se horings gegooi en hulle laat gaan.

Noustrop trek
As die strop te nou om die osse wat die wa trek se nekke gespan is, kon hulle nie genoeg lug inkry nie. Die spreekwoord beteken ‘om swaar te kry’.

Uit die staanspoor uit
Die staanspoor was letterlik die plek waar die rytuig gestaan het voordat dit begin beweeg het. Die uitdrukking beteken ‘van die begin af’.

’n Lunsriem wees
Iemand wat as ‘n lunsriem beskryf word is ‘n smerige persoon. Die luns is ’n ysterpen wat deur die punt van ’n wa-as gesteek word om te verhoed dat die wiel uitval. Die lunsriem word deur die onderpunt van die luns gedruk om te verhinder dat dit uitval en word baie vuil van die ghries waarmee die as gesmeer word.

Koerland
Om te sê dat ‘iemand van Koerland se vleis geëet het’ beteken dat die persoon baie lui is. Die uitdrukking is gebaseer op ’n Bolandse trekos van die 19de eeu, genaamd Koerland, wat vir sy luiheid berug was.

Bokerf trek
Die bokerf was die hoogste kerf in die jukskei en as die strop daarin geskuif is, het dit stywer om die os se nek gesluit. Die spreekwoord verwys na iemand wat wurg; wat dit baie moeilik het.

 

© 2020 Die/The Bronberger